Obserwując przemiany w rozwoju urbanistycznym miasta można je sklasyfikować w czterech głównych nurtach: miasto trwa, jest przetwarzane i odtwarzane, i wreszcie tworzone na nowo. 

Trwanie: miasto jak każdy twór podlega starzeniu się. Trwanie miasta nie jest stanem trwałym, jest raczej procesem. Podobnie jak każdy budynek, tak i miasto podlega procesom niszczenia materiału, rozpadu. Jednocześnie, niejako równolegle z nimi, występuje swoista „kontrakcja”: mieszkańcy starają się przeciwdziałać, zachować ów stan trwania, poddając swoje otoczenie zabiegom utrzymania go w dobrym stanie, remontom. Na trwanie miasta wpływ mają uwarunkowania historyczne i ekonomiczne, estetyczne i socjologiczne, zawieruchy wojenne i kataklizmy żywiołów

Po celebracjach milenijnych, jakie odbyły się w zeszłym roku, rozgorzała w Gdańsku gorąca dyskusja na temat kierunków, w jakich zmierza jego architektura. Dyskusję wywołał konkurs SARP na projekt zagospodarowania Targu Węglowego, a w szczególności decyzja jury, przyznająca pierwszą nagrodę projektowi, który posłużył się językiem nowoczesnej architektury. Niepokój wzmógł dodatkowo fakt, że autorzy nagrodzonej pracy są projektantami zrealizowanego ostatnio kontrowersyjnego centrum City Forum naprzeciwko Dworca Głównego w Gdańsku. 

Decyzja jury podzieliła mieszkańców miasta na dwa obozy: zwolenników nowoczesności i tzw. konserwatystów, którzy chcieliby zachowania historycznego charakteru miasta. Między obrońcami tradycji a zwolennikami współczesności toczy się w Gdańsku nieustanny spór. Na słowa, na argumenty, ale również – na budynki. Oglądając je, możemy historię tego sporu odtworzyć. 

Dyskusja zatacza szerokie kręgi, a w jej nurt włączają się różne środowiska, zarówno profesjonalistów, związanych instytucjonalnie z rozwojem miasta, jak również z innych dziedzin; dzięki wyjątkowo szerokiej prezentacji w mediach problematyki architektury głos zabrali także zaniepokojeni sytuacją mieszkańcy. 

Po okresie dość schematycznego postrzegania miasta w kategoriach planów inwestycyjnych, kiedy to mówiło się raczej o zabudowie, izbach, lokalach i normatywach, nareszcie zaczęły się dyskusje o kategoriach estetycznych.

 

Zrodziło to wiele pytań: 

czy możliwa jest rekonstrukcja obiektów całkowicie wierna przeszłości, przywracająca je na nowo do życia wraz z ich wszystkimi funkcjami historycznymi, czy można tylko odtwarzać ich kształt „zewnętrzny”, tworząc jakby scenografię. 

Czy rekonstruować w materiale oryginalnym, czy raczej pozwolić na stosowanie nowych materiałów i technologii, dostosowując się do współczesnych wymogów i norm?

Którą fazę istnienia budynków odbudować? Czy tę sprzed wojny z nawarstwieniami zmian i przeróbek, dokonanych przez kolejne pokolenia, czy dążyć do odtworzenia formy in statu nascendi. Co zresztą często w ogóle nie byłoby możliwe. Zdecydowano się wówczas na oczyszczenie z późniejszych nawarstwień. 

Powojenna rekonstrukcja miasta do dziś uznawana jest za bezsprzecznie słuszną decyzję. I trudno się dziwić, iż ta przestrzeń o ludzkiej skali i harmonijnych proporcjach jest powszechnie akceptowana. Po zniszczeniach wojennych odbudowano różne elementy miasta mniej lub bardziej zbliżone do historycznego oryginału zależnie od dostępności materiałów ikonograficznych, akt policji budowlanej, inwentaryzacji. Zachował się historyczny plan urbanistyczny, siatka ulic, placów; zmienił się kształt kamienic i kamieniczek. Kamienice odbudowano fasadowo, tylko za niektórymi z nich, głównie w pierzei ulicy Mariackiej, przywrócono oryginalny układ wnętrz. 

 

I tak dyskusja trwa – a jej efekty gdańszczanie mogą oglądać na swoich ulicach i placach. Dziś przedmiotem odbudowy stają się budynki XIX-wieczne, uznane wtedy za niepożądane.

Potwierdzenie tendencji architektury historyzującej jej zwolennicy znaleźli w opublikowanym w miesięczniku 30-dni w charakterze sensacji zdjęciu budynku będącego niemal identyczną repliką gdańskiego dworca wzniesionego w Japonii jako pałac ślubów. Skoro Japończycy kopiują gdańską XIX-wieczną architekturę, znikają zastrzeżenia wobec eklektyzmu

 

okolice Bramy Wyżynnej w Gdańsku przed rozebraniem fortyfikacji 

Prace konkursowe na koncepcję miejsca, w którym przed wojną był Danziger Hoff, oraz sąsiadującego Targu Węglowego prezentują różne nurty projektowania nowej architektury w historycznym otoczeniu.

Zwycięski projekt proponuje w tym miejscu hotel o nowoczesnej architekturze ze szklaną ścianą poprowadzoną po łuku otwierającym się na budynek Katowni i Złotą Bramę. Pierzeja placu zaprojektowana została jako modularny rytm pilastrów i kolumn. To właśnie ten projekt wywołał tak gorącą dyskusję. 

Paweł Huelle w artykule o znamiennym tytule: Jak po grudzie czyli w kilku odsłonach rzecz o tym, w jaki sposób zeszpecić Gdańsk i uczynić go architektonicznym nijakim brzydactwem ocenia ten projekt jako przykład totalnej arogancji wobec tradycji miejsca.
Proponowana w tej pracy architektura zalicza się do nurtu nowoczesnej przez operowanie szklaną elewacją, pomijaniem wszelkiej ornamentyki, choć można w niej znaleźć swoistą interpretację architektonicznych detali gdańskich budowli w stylu renesansu flamandzkiego - w sposobie ukształtowania tej fasady z cegły i z kamiennymi detalami. Podobnie jak w elewacjach City Forum, widać odniesienia do fasady znajdującego się naprzeciw dworca kolejowego a tutaj do budynku Zbrojowni. 

Praca reprezentująca skrajnie odmienny nurt oparty o odtwarzanie historycznych kształtów, zakłada odbudowę XIX-wiecznego hotelu Danziger Hoff, a pierzeje placu w formie historyzujących kamienic.

 
M.S.: Nie sądzę, aby w tym miejscu była potrzebna rekonstrukcja. Trzeba zaznaczyć jakoś czas, w którym się żyje.

(Komentarze uczestników konkursu.)

Do nurtu pośredniego czyli przetwarzania dawnych form należą dwa wyróżnione projekty. Różnią się one stopniem odniesienia do historycznego kształtu. 

J.L.: Projekt oddaje charakter miejsca. Jest w pełni nowoczesny, a przypomina Gdańsk 

 

J.L.: Poprawna architektura, która jednak nie budzi emocji. 

W. T.: Najbardziej interesujące wydaje mi się odsłonięcie fosy przy Katowni.

Istota sporu, który w skrócie przedstawiłem, leży moim zdaniem nie tyle w kategoriach nowoczesności czy tradycji, ile we wrażliwości wsłuchania się przez projektantów w klimat miejsca i umiejętności wpisania weń odpowiednich form. Bo przecież historia miasta pokazuje, że często również w przeszłości zdarzało się, iż dzieła architektury w chwili swego powstania były uznawane za nowatorskie.

Sklasyfikowanie koncepcji projektowych wg omawianych tu nurtów trwania, przetwarzania, tworzenia i odtwarzania daje dokładniejsze rozeznanie tendencji przemian architektury w Gdańsku.