Pełny obraz miasta to nie tylko pamięć o wydarzeniach chwalebnych, lecz także rozliczenie z trudną przeszłością. Historia i zawieruchy wojenne  wymazały z mapy Gdańska 27 cmentarzy różnych wyznań. Dziś nie sposób je odbudować, ale można i należy o nich pamiętać.

Umarłe cmentarze

Po zakończeniu wojny Gdańsk zaczął odbudowywać się z ruin. Dawni mieszkańcy - rodziny zmarłych, pochowanych na tutejszych cmentarzach – zostali wywiezieni, zginęli w czasie walk lub wyjechali. W tym okresie gdańskie cmentarze nie miały swojego zarządcy. Po zaprzestaniu pochówków, w latach 1946-47, większość nekropolii zamknięto. Odtąd zarastały chwastem, by na przełomie lat 60. i 70. ulec ostatecznej likwidacji. Pozostały po nich nieliczne ślady: przewrócone płyty, rozbite grobowce, kawałki tablic, z których czasem dało się jeszcze odczytać fragmenty nazwisk i dat. Wiele płyt nagrobnych miało napisy w języku niemieckim, co u nowych mieszkańców budziło niechęć, często prowokując akty dewastacji, choć nieraz bywało też i tak, że Polacy pielęgnowali opuszczone groby niemieckich gdańszczan.
Proces planowej likwidacji gdańskich nekropolii rozpoczęto od terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową oraz w miejscach przyszłych traktów komunikacyjnych. Taki los spotkał cmentarze przy Wielkiej Alei i przy ul. 3 Maja (gdzie rozbudowano więzienie i wzniesiono dworzec PKS). W ostatniej kolejności zamieniano nekropolie na zieleńce i parki miejskie. 
 

Symbolika kamienia i światła

Forma pomnika-cmentarza nawiązuje symbolicznie do planu świątyni. Układ drzew sugeruje nawę główną oraz nawy boczne. Kamienne kolumny w kształcie pni symbolizują pęknięte umierające drzewa - dzięki nasyceniu światłem przywrócone do życia. 
Granitowa płyta, spoczywająca na szczątkach nagrobków różnych wyznań, tworzy ołtarz ofiarny, a zarazem katafalk. Umieszczona na cokole inskrypcja pochodzi z wiersza Maszy Kaleko, której tomy poetyckie znalazły się wśród książek, spalonych na stosie w maju 1933 r. z rozkazu Hitlera. 

Spopielone w ogniu, słowo Poetki przemówi – wykute w kamieniu. Światła w płycie głównej, skierowane ku górze, prowadzą naszą myśl ku transcendencji, łączącej materialne miejsca pochówku różnych wyznań w metafizyczną jedność. Spowite w ruchliwy dym lampek wotywnych, smugi promieni są niczym trwały drogowskaz – symbol losu człowieka. 

Zamknięcie całego układu tworzy żywopłot, uformowany w kształcie absydy, spinającej szpalery drzew i nawy tej naturalnej katedry. W przecięciu absydy pojawia się widok na ścianę z jasnego kamienia. To symboliczne „przejście dla zmarłych”, zdążających ku wieczności.

Pamięć żywych

Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy ma się stać  przestrzenią wspólnej pamięci o zmarłych, których miejsce spoczynku już nie istnieje. Przestrzenią ciszy i refleksji, mieszczącą wszystkich, niezależnie od statusu społecznego, pochodzenia i przynależności wyznaniowej. Symbolicznym znakiem pamięci o pokoleniach, żyjących w Gdańsku przed nami. Tutaj mieszkańcy miasta będą mogli pochylić się w zadumie nad losem swoich przodków. Tutaj będą mogli złożyć nieliczne pozostałe pamiątki, ocalone z nieistniejących cmentarzy. Dzięki pamięci poszczególnych ludzi powstanie swoista mapa przeszłości Gdańska - miasta wielowyznaniowego i wielonarodowego, od zarania związanego z morzem. Mapa naszej wspólnej duchowej przeszłości.