Politechnika Gdańska
Wydział Mechaniczny

Katedra Inżynierii Materiałowej
by Krzysztof Krzysztofowicz

WERSJA POLSKA
ENGLISH VERSION
POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ


Historia Katedry Inżynierii Materiałowej 1945 – 2000

 

Opracowanie: Tadeusz Krzysztofowicz i Andrzej Zieliński

Dekretem Rady Ministrów z dnia 24 maja 1945 roku na Politechnice Gdańskiej powołano cztery wydziały, tj. Inżynierii Lądowej, Mechaniczno-Elektryczny, Budowy Okrętów i Chemiczny, zezwalając na powoływanie dalszych wydziałów i oddziałów. Od początku roku akademickiego 1945/46 (od 29.10.1945), ze względu na dużą liczbę studentów, zarówno Wydział Elektryczny, jak i Wydział Mechaniczny działają jako samodzielne jednostki organizacyjne.

W początku 1946 roku na Wydziale Mechanicznym powołana zostaje Katedra Metaloznawstwa i Materiałoznawstwa, a jej pierwszym kierownikiem prof. inż. Marian Sieńkowski (przed wojna pracownik Instytutu Metaloznawstwa przy Politechnice Warszawskiej). Organizacja Katedry przebiega w czasie kilku miesięcy, w miarę zgłaszania się odpowiednio przygotowanych pracowników (pierwszy asystent został zatrudniony dopiero na początku 1947 roku). Początkowo Katedra Metalo- i Materiałoznawstwa zajmowała 2 pokoje w budynku Instytutu Samochodowego, a od 1948 4 pokoje na I piętrze budynku Wytrzymałości Materiałów.

Dwa początkowe lata istnienia Katedry charakteryzują się brakiem pomieszczeń laboratoryjnych, brakiem sprzętu i kadry naukowej, co uniemożliwiało realizacje pełnego programu nauczania (tj. zajęć laboratoryjnych z metalografii) oraz prace badawcze. Pod koniec drugiego roku działalności Katedry, prócz kierownika jest już pięciu asystentów (Antoni Łopuszański, Jan Niżnik, Edwin Łabanowski, Jerzy Perko, Stanisław Butnicki), co pozwala na realizacje zajęć programowych tj. wykładów i zajęć laboratoryjnych.

W pierwszych latach swej działalności Katedra Metaloznawstwa i Materiałoznawstwa dydaktycznie obsługuje wszystkie wydziały, dla których w programie przewidziano metaloznawstwo lub materiałoznawstwo. W tym okresie nie należy ona do katedr dyplomujących, ale realizowane są w niej nieliczne prace dyplomowe z urządzeń do obróbki cieplnej wykonywane przez pracowników przemysłu maszynowego - studentów WSI (Wyższych Szkół Inżynierskich). W roku 1948 Katedra uzyskuje pojedyncze mikroskopy metalograficzne, niezmechanizowany sprzęt do przygotowania zgładów oraz twardościomierz Rockwella (z UNRRA - międzynarodowej organizacji powstałej w 1943 roku w USA w celu niesienia pomocy krajom zniszczonym przez II wojnę światową), co umożliwia prowadzenie laboratorium z metaloznawstwa ale nie pracy naukowej. Praca badawcza zespołu Katedry dotyczy stali dla okrętownictwa oraz właściwości stopów aluminium do utwardzania wydzieleniowego. W początkowych latach pięćdziesiątych, w wyniku realizacji pierwszych inwestycji budowlanych (budynek Żelbetu, budynek Wydziału Okrętowego) wzrasta liczba pomieszczeń dla celów dydaktycznych. Katedra Metaloznawstwa i Materiałoznawstwa uzyskuje dwa nowe pokoje, które zostają przeznaczone na laboratorium metalograficzne, co umożliwia realizację dydaktyki dla stale wzrastającej liczby studentów (laboratorium pracuje od godziny 7.15 do 22.00, obsługując studia dzienne i wieczorowe).

W roku 1954 skład Katedry zwiększa się o trzech dalszych asystentów w osobach: mgr inż. Tadeusza Tarnowskiego, mgr inż. Witolda Dowdy i mgr inż. Tadeusza Krzysztofowicza. Zajęcia dydaktyczne (wykłady i laboratoria) prowadzone są dla Wydziału Mechanicznego i Budowy Okrętów na studiach dziennych i wieczorowych (Wydział Mechaniczny liczy już przeszło 800 studentów). Prace naukowo-badawcze wykonywane są dla przemysłu Wybrzeża i Polski Północnej.

W roku 1956 następuje reorganizacja Wydziału Mechanicznego spowodowana ciągłym wzrostem liczby studentów. Powstają w jego miejsce dwa nowe wydziały:

  • Wydział Maszynowy
  • Wydział Technologii Maszyn.

Równolegle następują zmiany organizacyjne w niektórych katedrach i powstają nowe katedry niezbędne dla realizacji nowych programów nauczania na obu utworzonych wydziałach. Katedra Metaloznawstwa zostaje włączona w skład Wydziału Technologii Maszyn. Skład osobowy Katedry wzrasta o następnych dwóch asystentów (mgr inż. Marie Więckowską i mgr inż. Józefa Żmudę) oraz technika Tadeusza Starzyckiego. Dydaktyka Katedry obejmuje wykłady i laboratoria dla Wydziałów: Budowy Maszyn, Technologii Maszyn i Budowy Okrętów na studiach dziennych i wieczorowych. Praca naukowa skupia się na zjawiskach dyfuzji, ścieralności stopów łożyskowych oraz nowych materiałach dla budowy okrętów. Prace naukowo-badawacze wykonywane są głownie na potrzeby przemysłu okrętowego. Prace konstrukcyjne dotyczą prototypowej maszyny do badania ścieralności materiałów.

W roku 1960 długoletni Kierownik Katedry Metaloznawstwa prof. inż. Marian Sieńkowski przechodzi na emeryturę. W związku z tym, ze żaden z pracowników Katedry nie może objąć funkcji jej Kierownika (ze względu na brak stopnia naukowego), w latach 1960-1963 na opiekuna naukowego Katedry Metaloznawstwa powołany zostaje doc. mgr inż. Leon Dreher (kierownik Katedry Technologii Materiałów Maszynowych).

W tym czasie adj. mgr inż. T. Tarnowski realizuje badania nad ścieralnością stopów łożyskowych, po zakończeniu których broni pracę doktorską i uzyskuje stopień doktora nauk technicznych. Wkrótce umiera nagle i w dalszym ciągu brak jest kandydata na Kierownika Katedry. W latach 1963-1965 na opiekuna naukowego Katedry Metaloznawstwa powołany zostaje prof. dr inż. Kornel Wesołowski - Kierownik Katedry Metaloznawstwa Politechniki Warszawskiej.

W czasie sprawowania funkcji opiekuna Katedry przez prof. dr inż. K. Wesołowskiego następuje wyraźny rozwój działalności naukowej i organizacyjnej. Zwiększa się powierzchnia pomieszczeń Katedry, wzrasta liczba pracowników, ulega odnowieniu sprzęt laboratoryjny oraz intensyfikuje się praca naukowa. Skład osobowy Katedry Metaloznawstwa (po przyłączeniu katedry Technologii i Materiałów Maszynowych) jest następujący:

  • Opiekun - prof. dr inż. Kornel Wesołowski
  • doc. inż. Z. Langer
  • doc. inż. St. Jaślan
  • st. wykł. mgr inż. J. Miś
  • mgr inż. M. Radłowski
  • st. wykł. mgr inż. R. Rejman
  • mgr inż. W. Dowda
  • mgr inż. A. Bociąg
  • mgr inż. T. Krzysztofowicz

Praca naukowa Katedry dotyczy żeliw ferrytycznych na rdzenie magnesów, obróbki plastycznej brązów aluminiowych, zmęczenia powierzchni pracujących, nawęglanych kół zębatych. Stanowiska badawcze dostosowane są do badania procesu przeciągania i wpływu rodzaju ciągadła i sposobu smarowania na efekt ciągnienia oraz badania zmęczeniowego kół zębatych. Wielu pracowników Katedry odbywa staże naukowe w innych uczelniach oraz w zakładach przemysłu maszynowego. W 1965 kierownictwo Wydziału Technologii Maszyn podejmuje próbę zatrudnienia prof.nadzw.dr inż. Mieczysława Markuszewicza z Gliwic na kierownika Katedry. Po zaangażowaniu Profesora, a przed podjęciem pracy w P.G. następuje nagły Jego zgon w 1965.

W 1965 zostaje zaangażowany do Katedry Metaloznawstwa prof.dr inż. Andrzej Zimniak. Wraz ze zmianą kierownika następuje zmiana zainteresowań i profilu naukowego Katedry oraz rozszerzenie dydaktyki o zagadnienia obróbki plastycznej metali. Nazwa Katedry ulega zmianie stosownie do kierunku dyplomowania. Brzmi ona teraz: Katedra Maszyn i Technologii Przeróbki Plastycznej, a nazwy kierunków dyplomowania: Maszyny i Technologia Przeróbki Plastycznej oraz Metaloznawstwo i Obróbka Cieplna. W tym czasie skład osobowy Katedry wzrasta o mgr inż. Marcina Bomerskiego, mgr Marie Głowacką, mgr inż. Joannę Szutowicz, mgr inż. Andrzeja Degórskiego, mgr inż. Tadeusza Szymańskiego, mgr inż. Lecha Targana i mgr inż. Joachima Zimniaka.

Od października 1964 następują zmiany organizacyjne z systemu katedralnego na instytutowy. Na Wydziale Mechanicznym Technologicznym powstają dwa instytuty: I - Instytut Technologii Materiałów Maszynowych i Spawalnictwa, II - Instytut Technologii Budowy Maszyn.

Dawna Katedra Metaloznawstwa przeorganizowuje się w Zakład Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej i wchodzi wraz z Zakładem Spawalnictwa oraz Zakładem Przeróbki Plastycznej w skład Instytutu Technologii Materiałów Maszynowych i Spawalnictwa.

W 1972 roku kierownictwo Zakładu Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej obejmuje doc .dr inż. Witold Dowda. Skład osobowy Zakładu powiększa się o prof. dr hab.inż. Stanisława Butnickiego i pięciu asystentów w osobach: Andrzeja Potyrały, Tadeusza Jankowskiego, Henryka Majewskiego, Waldemara Serbińskiego i Piotra Karpisiaka. Praca naukowa Zakładu Metaloznawstwa obejmuje tematy: - zjawiska dyfuzji, - technologie pokryć dyfuzyjnych, - badania żaroodporności stali, - optymalizacja obróbki cieplnej stali typu maraging, - badanie odporności erozyjnej stopów konstrukcyjnych.

Zbudowano oraz zakupiono stanowiska próżniowe do badań dyfuzyjnych oraz zbudowano stanowisko magnetostrykcyjne do badań erozji kawitacyjnej. We współpracy z zakładami ZAMECH w Elblągu Zakład Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej opracował metalurgię staliwa martenzytycznego (maraging) i wykonał próbne wytopy, następnie wykonano prototypową śrubę napędową z takiego staliwa, która w Przedsiębiorstwie Usług Rybackich "Barka" w Ustce zainstalowano na kutrze rybackim i poddano badaniom eksploatacyjnym. Badania wykazały nadzwyczaj dobre właściwości korozyjno-zmęczeniowe i erozyjne opracowanego materiału oraz pełną jego przydatność do produkcji śrub napędowych.

W roku 1980 Kierownikiem Zakładu Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej zostaje prof. dr hab.inż. Zbigniew Zaczek, który równolegle pełni funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Technologii Materiałów Maszynowych i Spawalnictwa.

Skład osobowy Zakładu jest następujący:

  • Kierownik - prof. zw. dr hab.inż. Zbigniew Zaczek
  • prof. dr hab. inż. Stanisław Butnicki
  • prof. dr inż. Andrzej Zimniak
  • doc. dr hab. inż. Zbigniew Królikowski
  • doc. dr inż. Witold Dowda
  • dr Maria Głowacka
  • dr inż. Joanna Hucińska
  • dr inż. Tadeusz Krzysztofowicz
  • dr inż. Waldemar Serbiński
  • dr inż. Andrzej Potyrała
  • mgr inż. Andrzej Degórski
  • mgr inż. Stanisław Rymkiewicz (1982)
  • mgr inż. Jerzy Łabanowski (1981)
  • mgr inż. Lech Targan
  • techn. Henryk Szymikowski
  • techn. Andrzej Lilla

Działalność naukowa Zakładu Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej skupia się na badaniu: - spawalności stali, - obróbki cieplnej stopów aluminium, - korozji naprężeniowej stali austenitycznych, - obróbki cieplnej połączeń zgrzewanych.

W 1982 roku prof.dr inż. Andrzej Zimniak przechodzi na emeryturę. W latach 1982-1984 Kierownikiem Zakładu zostaje prof. dr hab .inż. Stanisław Butnicki. Profil działania Zakładu nie ulega zmianie. Poza działalnością dotychczasową podjęto prace nad stalami na łańcuchy kotwiczne we współpracy z ZUO SEZAMOR Słupsk oraz nad badaniem spawalności stali o podwyższonej wytrzymałości we współpracy ze Stocznią Gdańską.

W roku 1984 Kierownikiem Zakładu Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej zostaje ponownie prof.dr hab.inż. Zbigniew Zaczek. W roku 1985 umiera nagle doc. dr inż. Witold Dowda.

W tym czasie zaznacza się intensyfikacja pracy naukowej Zakładu, wzrasta liczba osób wykonujących prace doktorskie, wzrasta liczba wyjazdów na staże przemysłowe, na konferencje naukowe krajowe i zagraniczne. Istnieje stała współpraca z Instytutem Maszyn Przepływowych Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku. W 1988 Kierownik Zakładu uzyskuje tytuł profesora zwyczajnego nauk technicznych. W 1992 roku wskutek zmian organizacyjnych związanych z zaprzestaniem działalności Instytutów Zakłady przekształcają się w Katedry. Ponownie powstaje Katedra Metaloznawstwa i Obróbki Cieplnej. Skład osobowy Katedry jest następujący:

  • Kierownik - prof.zw.dr hab.inż. Zbigniew Zaczek
  • doc.dr hab.inż. Zbigniew Królikowski
  • dr Maria Głowacka
  • dr inż. Joanna Hucińska
  • dr inż. Krystyna Imielińska
  • dr inż. Tadeusz Krzysztofowicz
  • dr inż. Waldemar Serbiński
  • dr inż. Stanisław Rymkiewicz
  • dr inż. Jerzy Łabanowski
  • mgr inż. Janusz Ćwiek
  • mgr inż. Hanna Smoleńska
  • mgr inż. Marek Szkodo
  • mgr inż. Krzysztof Krzysztofowicz
  • mgr inż. Lech Targan
  • techn. Henryk Szymikowski

Praca naukowa w tych latach obejmuje zagadnienia: wdrożenie do budowy okrętów blach ulepszanych cieplnie ze stali 18G2A, 18G2AV, 14HNMBCu, wdrożenie do produkcji koparek ulepszonych cieplnie blach ze stali kategorii 15G2Anb, 18G2AV-1, 14HNMBCu, opracowanie nowej stali na łańcuchy kotwiczne kategorii 3a nie wymagające ulepszania cieplnego, badania stali i staliw żarowytrzymałych dla przemysłu chemicznego. Wzrasta liczba publikacji do 29 (w tym 10 zagranicznych) w 1994 r.

Zaznacza się intensywny rozwój młodej kadry: dwóch asystentów zdobywa stopień naukowy doktora. Dwóch pracowników, dr inż. Janusz Ćwiek i mgr inż. Krzysztof Krzysztofowicz, uzyskuje prestiżowe stypendia Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, zaś pierwszy także nagrodę im. Profesora Michała Śmiałowskiego za prace w obszarze kruchości wodorowej. Równocześnie dwóch nauczycieli przechodzi na emeryturę. W 1995 r. katedra zmienia nazwę na Katedra Inżynierii Materiałowej.

W 1994 r. rozpoczyna pracę w katedrze na stanowisku profesora nadzwyczajnego dr hab. inż. Andrzej Zieliński, uprzedni organizator i kierownik Katedry Materiałów Okrętowych i Technologii Remontów Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni. W 1995 r. obejmuje on kierownictwo katedry po prof. Zaczku, przechodzącym na emeryturę.

W latach 1995-2000 zmianie ulega skład katedry: do pracy w sekretariacie przyjęte zostają Ewa Popławska i później Beata Raczkowska. Dwóch ostatnich asystentów uzyskuje stopień doktora. W strukturze katedry wydzielone zostaje Laboratorium Badań Materiałowych, którym kieruje dr inż. J. Łabanowski.

Następują wydatne zmiany w kształceniu studentów. Kierunek dyplomowania "Procesy i Urządzenia Technologiczne Inżynierii Materiałowej" zmienia nazwę na specjalność "Inżynieria Materiałów Konstrukcyjnych". Powstaje sieć komputerowa do przedmiotu "Wspomaganie komputerowe inżynierii materiałowej". Unowocześnione zostają i zmienione forma ćwiczeń laboratoryjnych z materiałoznawstwa. Powstają nowe przedmioty: Mechanizmy niszczenia materiałów, Nowoczesne metody badawcze, Metody otrzymywania materiałów. Intensywne staje się kształcenie doktorów, których w historii katedry wypromowano 22; dyplomy magistrów i inżynierów uzyskało ponad 200 osób. Katedra aktywnie uczestniczy w kształceniu doktorantów, przyjmując corocznie 1-2 osób na czteroletnie studia dzienne, jak również pewną liczbę studentów zaocznych. Katedra prowadzi także kształcenie cudzoziemców.

Wzrasta ranga naukowa katedry. Rozpoczyna się proces stopniowego przeorientowania badań i indywidualizacji projektów badawczych, zmierzającą do szybkiego uzyskiwania habilitacji i tytułów naukowych. Badania obejmują w tych latach przede wszystkim zagadnienia niszczenia środowiskowego, jak m.in. naprężeniowe pękanie korozyjne stopów aluminium i stali austenitycznych, kruchość wodorowa stali na kadłuby okrętowe, zmęczenie wspomagane przez wodór stali stopowych, kawitacja i erozja kawitacyjna, starzenie w przemyśle petrochemicznym, własności poudarowe kompozytów polimerowych, ale także zagadnienia powłok wieloskładnikowych, zmęczenie konstrukcji wielkogabarytowych, recykling kompozytów polimerowych Widoczny jest postęp w liczbie - obecnie powyżej 3 na jednego pracownika naukowo-dydaktycznego - jak i jakości publikacji, z których wiele umieszczanych jest w czasopismach z listy filadelfijskiej. Rozwija się intensywna współpraca naukowa z zagranicą: z Universite Bordeaux (dr hab. inż. A. Zieliński zostaje pełnomocnikiem rektora w tej sprawie), gdzie w latach 1993-2000 w sumie przebywa na stażach przez łącznie 28 miesięcy sześciu pracowników, z Patras University (pełnomocnik dr inż. K. Imielińska) w Grecji, z Universidad Politecnica Madrid (pełnomocnik dr inż. J. Ćwiek). Katedra niemal corocznie organizuje pod kierownictwem dr hab. inż. A. Zielińskiego konferencje naukowe cieszące się dużym uznaniem, w tym m.in. w 1999 r. wspólnie z Universite Bordeaux International Conference on Environmental Degradation of Engineering Materials (sekretarze dr inż. J.Ćwiek i dr inż. J. Łabanowski), w 2000 r. I Pomorską Konferencję "Inżynieria Materiałowa" (sekretarz dr inż. W. Serbiński), zaś w 2001 r. - XVI Physical Metallurgy and Materials Science Conference (sekretarze dr inż. K. Imielińska i dr inż. St. Rymkiewicz).

W latach 1995-2000 wydatnie powiększa się baza badawcza: katedra kupuje (jako trzecia placówka w Polsce) najnowocześniejszy środowiskowy mikroskop skaningowy ESEM-50 prod. Philipsa z mikrosondą elektronową i programem do trójwymiarowej wizualizacji obrazu, nowy mikroskop optyczny prod. Reicherta, przygotowuje tor wizyjny do ciąlej komputerowej analizy zmian powierzchni in situ, kupuje polerkę metalograficzną, buduje stanowiska do badań naprężeniowego pękania korozyjnego i zmęczenia korozyjnego, kupuje program ilościowej komputerowej analizy obrazu Multiscan. W darze od firmy Federal Mogul Bimet S.A. katedra otrzymuje zrywarkę "Instron" i młotek udarowy, pozyskuje również pełzarkę.

Pracownicy Katedry są członkami wielu towarzystw naukowych: Polskiego Towarzystwa Materiałoznawczego, Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, ASTM. W 2000 r. dr hab. inż. A. Zieliński zostaje ponownie przewodniczącym Gdańskiego Odddziału PTM, dr inż. J. Ćwiek członkiem Zarządu Oddziału, zaś dr inż. J. Łabanowski - przewodniczącym Komisji Rewizyjnej. Pracownicy katedry uczestniczą w pracach wielu komisji rektorskich (komisja ds. nagród za osiągnięcia naukowo-badawcze) i wydziałowych (programowa, nauki, ds. nagród za osiągnięcia dydaktyczne, ds. nagród za osiągnięcia naukowo-badawcze, ds. informatyzacji wydziału, ds. rekrutacji i kwalifikacji na studia). Uczestniczą także w pracach instytucji pozauczelnianych: dr hab. inż. A. Zieliński w pracach Komitetu Metalurgii PAN, Komitetu Nauk o Materiałach PAN, Komitetu Eksploatacji Maszyn PAN, Rady Naukowo-Technicznej (przewodniczący), Kolegium Redakcyjno-Programowego "Inżynierii Materiałowej".

Od 2000 r. Katedra aktywnie uczestniczy w realizacji nowego kierunku kształcenia "Inżynieria materiałowa", założonego przez pracowników Wydziału Mechanicznego, Chemicznego oraz fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej. W 2004 r. katedra uruchamia nową specjalność "Inżynieria materiałów strukturalnych i biomateriałów", na którą przyjętych zostaje 15 chętnych (z 34 chcących).

W 2000 r. Prezydent RP nadaje Andrzejowi Zielińskiemu tytuł naukowy profesora nauk technicznych w dziedzinie inżynieria materiałowa. W 2003 r. stopień naukowy doktora habilitowanego nauk technicznych w obszarze budowa i eksploatacja maszyn uzyskują: Jerzy Łabanowski za rozprawę habilitacyjną "Ocena procesów niszczenia rur katalitycznych w eksploatacji reformerów metanu" oraz Waldemar Serbiński za rozprawę "Warstwy powierzchniowe (Mn-N-S) i Mn-N-O) wytwarzane na aluminium i jego stopach".

W 2003 r. na wcześniejszą emeryturę odchodzi dr inż. Andrzej Degórski, cieszący się ogromna sympatią nauczyciel, a równocześnie znany trener tenisa, któremu poświęca on coraz więcej czasu. W 2004 r. do pracy przyjęte zostają: Gabriela Wołoszyk na etat starszego technika oraz mgr inż. Beata Świeczko-Żurek na stanowisko asystenta.

W 2003 r. prof. dr hab. inż. A. Zieliński zaproszony zostaje przez Prorektora Politechniki Gdańskiej ds. współpracy ze środowiskiem przemysłowym i programami europejskim, prof. dr hab. Wojciecha Sadowskiego, do kierowania modułem "Materiały funkcjonalne i nanotechnologie" w ramach Centrum Zaawansowanych Technologii, tworzonego przez Politechnikę Gdańską, uniwersytet Gdańsk, Akademię Medyczną w Gdańsku i szereg innych instytucji. To zaproszenie wskazuje dobitnie na rangę Katedry Inżynierii Materiałowej.

Spośród wielu osiągnięć badawczych jedno doczekało się wielu wyróżnień. Jest to zaproponowana przez dr hab. inż. W. Serbińskiego idea laserowego przetapiania stopów aluminium w temperaturze kriogenicznej. Pomysł ten, w którym udział mają prof. T. Wierzchoń z politechniki Warszawskiej, prof. A. Dziadoń z Politechniki Świętokorzyskiej oraz prof. A. Zieliński z politechniki Gdańskiej, skierowany został do opatentowania. doczekał się także srebrnego medalu na targach Wynalazczości i Racjonalizatorów w Gdańsku w 2003 r.

POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ